زوپا (ZOPA) در مذاکره چیست؟ راهنمای پیدا کردن و گسترش محدوده توافق

کاور زوپا زوپا (ZOPA) در مذاکره چیست؟ راهنمای پیدا کردن و گسترش محدوده توافق

زوپا (ZOPA) در مذاکره، محدوده‌ای است که در آن توافق برای هر دو طرف قابل‌قبول است. مرز این محدوده را نقطه کف دو طرف می‌سازد: پایین‌ترین قیمتی که فروشنده می‌پذیرد و بالاترین قیمتی که خریدار حاضر است بپردازد. اگر این دو با هم همپوشانی داشته باشند، زوپا وجود دارد و توافق ممکن است؛ اگر نداشته باشند، هر دو طرف با رفتن سراغ گزینه جایگزین خود وضع بهتری خواهند داشت.

برای مثال، اگر فروشنده‌ای حاضر نیست کمتر از ۸۵۰ میلیون تومان بفروشد و خریدار حداکثر یک میلیارد تومان می‌پردازد، زوپا از ۸۵۰ میلیون تا یک میلیارد تومان است. این راهنما برای صاحبان کسب‌وکار، مسئولان فروش و مدیران منابع انسانی نوشته شده و با مثال‌های عددی توضیح می‌دهد زوپا چطور تعیین می‌شود، چطور آن را پیدا کنید، توافق در کجای آن می‌نشیند و چطور می‌شود آن را بزرگ‌تر کرد.

زوپا در مذاکره چیست؟

زوپا یعنی بازه‌ای از توافق‌های ممکن که هر دو طرف آن‌ها را به نرسیدن به توافق ترجیح می‌دهند. به زبان ساده، اگر هر عددی در این بازه پیشنهاد شود، هیچ‌کدام از طرفین دلیل منطقی برای ترک مذاکره ندارد، چون هر دو از گزینه بیرونی خود وضع بهتری پیدا می‌کنند.

زوپا نشان می‌دهد آیا یک معامله اصلاً امکان‌پذیر است و اگر هست، فضای چانه‌زنی چقدر است. اما خود به‌تنهایی نمی‌گوید توافق دقیقاً در کدام نقطه از این بازه بسته می‌شود؛ آن را مهارت، اطلاعات و پیشنهادهای طرفین تعیین می‌کند.

زوپا مخفف چیست و چه نام‌های دیگری دارد؟

ZOPA مخفف عبارت انگلیسی Zone of Possible Agreement به معنی «محدوده توافق ممکن» است. در منابع انگلیسی به آن bargaining range یا bargaining zone هم می‌گویند. در فارسی هم نام‌های مختلفی برایش به کار می‌رود: محدوده توافق ممکن، محدوده توافق احتمالی، محدوده قابل مذاکره، ناحیه توافق‌پذیر، منطقه چانه‌زنی و محدوده چانه‌زنی. همه این نام‌ها به یک مفهوم اشاره دارند.

مرزهای زوپا را چه چیزی تعیین می‌کند؟

مرزهای زوپا را نقطه کف دو طرف تعیین می‌کند، نه خواسته‌ای که اعلام می‌کنند. نقطه کف نقطه‌ای است که در آن برای شما فرقی نمی‌کند توافق را بپذیرید یا سراغ بهترین گزینه جایگزین خود بروید.

  • مرز پایین زوپا: نقطه کف فروشنده؛ یعنی کمترین مبلغی که می‌پذیرد.
  • مرز بالای زوپا: نقطه کف خریدار؛ یعنی بیشترین مبلغی که حاضر است بپردازد. به آن سقف خریدار هم می‌گویند.

فرض کنید فروشنده‌ای اعلام می‌کند «زیر یک میلیارد نمی‌فروشم»، اما اگر ۸۵۰ میلیون پیشنهاد شود باز هم معامله را می‌پذیرد. مرز زوپا ۸۵۰ میلیون است، نه یک میلیارد. خواسته اعلام‌شده بخشی از تاکتیک مذاکره است؛ نقطه کف، حد واقعی است.

نکته مهم دیگر این است که هر طرف معمولاً فقط مرز خودش را با اطمینان می‌داند. نقطه کف طرف مقابل اغلب پنهان است. به همین دلیل، زوپایی که در ذهن شماست همیشه یک تخمین است.

زوپای مثبت و زوپای منفی

  • زوپای مثبت: نقطه کف فروشنده پایین‌تر از سقف خریدار است و بازه‌ای مشترک وجود دارد. اگر فروشنده کمتر از ۸۵۰ میلیون نفروشد و خریدار تا یک میلیارد بپردازد، هر عددی بین ۸۵۰ میلیون و یک میلیارد برای هر دو قابل‌قبول است.
  • زوپای منفی: نقطه کف فروشنده بالاتر از سقف خریدار است و همپوشانی وجود ندارد. اگر فروشنده کمتر از یک میلیارد نفروشد و خریدار بیش از ۹۰۰ میلیون نپردازد، فاصله ۱۰۰ میلیونی میان آن‌هاست و با همین شرایط توافقی ممکن نیست.

زوپای منفی الزاماً پایان مذاکره نیست. گاهی با افزودن موضوع‌های دیگر یا تغییر شرایط، مرزها جابه‌جا می‌شوند؛ این موضوع در بخش‌های بعد توضیح داده شده است.

تعریف زوپا با دو مرز؛ کمترین قیمت قابل‌قبول فروشنده و بیشترین قیمت قابل‌قبول خریدار. اگر کف فروشنده زیر سقف خریدار باشد، زوپا مثبت است و اگر بالای آن باشد، منفی.

مثال عددی زوپا در مذاکره

مثال‌های زیر فرضی‌اند و برای نشان دادن روش ساخته شده‌اند. در هر مثال، نقطه کف هر طرف از بهترین گزینه جایگزینش به دست آمده است تا منطق عددها روشن باشد.

زوپا در فروش به مشتری سازمانی

یک شرکت نرم‌افزاری می‌خواهد لایسنس سالانه نرم‌افزار حسابداری‌اش را به یک شرکت پخش بفروشد.

  • فروشنده: هزینه پیاده‌سازی و پشتیبانی این مشتری برای فروشنده حدود ۷۰۰ میلیون تومان است. فروشنده ظرفیت محدودی دارد و مشتری دیگری در صف دارد که حاضر است برای همان ظرفیت ۸۵۰ میلیون تومان بپردازد. پس نقطه کف فروشنده ۸۵۰ میلیون تومان است، چون کمتر از آن، رفتن سراغ مشتری دیگر بهتر است.
  • خریدار: پیشنهاد یک رقیب ۹۵۰ میلیون تومان است، اما انتقال داده‌ها به نرم‌افزار رقیب ۵۰ میلیون تومان هزینه اضافه دارد. پس گزینه جایگزین خریدار در عمل یک میلیارد تومان برایش هزینه دارد و سقف او برای این فروشنده یک میلیارد تومان است.

زوپا: از ۸۵۰ میلیون تا یک میلیارد تومان، یعنی ۱۵۰ میلیون تومان فضای توافق. هر عددی در این بازه برای هر دو طرف بهتر از گزینه جایگزینشان است.

زوپا در خرید از تأمین‌کننده

یک تولیدکننده مواد غذایی برای هر کارتن بسته‌بندی با تأمین‌کننده جدیدی مذاکره می‌کند.

  • خریدار: تأمین‌کننده فعلی‌اش هر کارتن را ۱۲ هزار تومان می‌فروشد و کیفیتش مشابه است. پس سقف خریدار ۱۲ هزار تومان است.
  • تأمین‌کننده جدید: با سفارش ماهانه ۱۰ هزار کارتن، هزینه تمام‌شده‌اش با حداقل سودی که قبول دارد به ۱۲ هزار و ۵۰۰ تومان می‌رسد. این نقطه کف اوست.

زوپا: منفی؛ ۵۰۰ تومان فاصله برای هر کارتن. با این شرایط توافقی ممکن نیست.

اما اگر خریدار سفارش ماهانه را به ۲۰ هزار کارتن برساند و تأمین‌کننده بتواند با تولید پیوسته‌تر، هزینه هر کارتن را کم کند، ممکن است نقطه کف تأمین‌کننده به ۱۱ هزار و ۸۰۰ تومان برسد. در این صورت زوپا مثبت می‌شود و از ۱۱ هزار و ۸۰۰ تا ۱۲ هزار تومان است. این مثال نشان می‌دهد زوپای منفی در یک موضوع، با تغییر موضوعی دیگر می‌تواند مثبت شود.

زوپا در مذاکره حقوق

یک شرکت می‌خواهد یک کارشناس ارشد را استخدام کند.

  • داوطلب: در شغل فعلی‌اش ماهانه ۳۸ میلیون تومان دریافت می‌کند. به دلیل ریسک تغییر شغل و هزینه رفت‌وآمد بیشتر، کمتر از ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد جدید را نمی‌پذیرد. نقطه کف او ۴۰ میلیون تومان است.
  • شرکت: داوطلب دیگری با توانایی کمی کمتر حاضر است با ۴۴ میلیون تومان کار کند. شرکت برآورد می‌کند ارزش تجربه بیشتر داوطلب اول حدود یک میلیون تومان در ماه است. پس سقف شرکت برای داوطلب اول ۴۵ میلیون تومان است.

زوپا: از ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان در ماه.

حالا فرض کنید داوطلب در جلسه اول ۵۰ میلیون می‌خواهد و شرکت ۳۸ میلیون پیشنهاد می‌کند. فاصله ۱۲ میلیونی میان این دو عدد ممکن است شبیه زوپای منفی به نظر برسد، اما زوپای واقعی مثبت است، چون مرز آن را نقطه کف‌ها می‌سازند، نه عددهای اعلام‌شده.

چهار گام پیدا کردن زوپا؛ تعیین نقطه کف خود از روی بتنا، تخمین بازه‌ای حد طرف مقابل، مقایسه دو حد در جدول و آزمودن تخمین با پرسش باز و پیشنهاد، با یادآوری اینکه زوپا در طول مذاکره تغییر می‌کند.

 

تفاوت زوپا با بتنا و نقطه کف

این سه مفهوم به هم وابسته‌اند اما یکی نیستند:

مفهومتعریفمال کیست؟
بتنا (BATNA)بهترین کاری که اگر توافق نشود انجام می‌دهیدهر طرف جداگانه
نقطه کفنقطه‌ای که پذیرفتن توافق و رفتن سراغ بتنا برایتان فرقی نداردهر طرف جداگانه
زوپابازه همپوشانی نقطه کف دو طرفمشترک میان طرفین

زوپا با بتنا چه فرقی دارد؟

بتنا (BATNA)، مخفف Best Alternative to a Negotiated Agreement، یعنی بهترین گزینه شما اگر مذاکره به توافق نرسد. بتنا یک «گزینه» است، مثلاً پیشنهاد یک تأمین‌کننده دیگر؛ زوپا یک «بازه» است که از کنار هم قرار گرفتن حد دو طرف ساخته می‌شود.

رابطه آن‌ها این است: تحلیل بتنا نقطه کف هر طرف را مشخص می‌کند و نقطه کف دو طرف، زوپا را می‌سازد. راجر فیشر، ویلیام یوری و بروس پتن بتنا را پایه تحلیل زوپا می‌دانند. اگر بتنای یکی از طرفین قوی‌تر شود، نقطه کف او جابه‌جا می‌شود و زوپا کوچک‌تر می‌شود.

نقطه کف چگونه یک سمت زوپا را می‌سازد؟

نقطه کف فروشنده مرز پایین زوپا و نقطه کف خریدار مرز بالای آن است. نقطه کف از بتنا به دست می‌آید، اما همیشه با آن برابر نیست. در مثال فروش نرم‌افزار، بتنای خریدار پیشنهاد ۹۵۰ میلیونی رقیب است، اما چون استفاده از این گزینه ۵۰ میلیون هزینه اضافه دارد، نقطه کف خریدار یک میلیارد تومان شد. هر هزینه، ریسک یا مزیتی که گزینه جایگزین نسبت به این توافق دارد، باید در محاسبه نقطه کف وارد شود.

جزئیات روش محاسبه نقطه کف خودش موضوع مستقلی است. برای فهم زوپا همین کافی است که بدانید نقطه کف عددی است که با مقایسه دقیق این توافق با بهترین گزینه جایگزین به دست می‌آید، نه عددی دلخواه.

چرا شناخت زوپا در مذاکره مهم است؟

PON دو خطای متضاد را در مذاکره برجسته می‌کند: پذیرفتن معامله‌ای بدتر از بتنا و رها کردن معامله‌ای که از گزینه‌های جایگزین بهتر بود. تحلیل زوپا جلوی هر دو را می‌گیرد.

پذیرفتن معامله‌ای بدتر از جایگزین

به این خطا «تله توافق» می‌گویند. تایا کوهن، جفری لئوناردلی و لی تامپسون سه دلیل برای آن برشمرده‌اند: یک طرف پنهان می‌کند که توافق به نفع طرف دیگر نیست؛ مذاکره‌کننده به دلیل وقت، پول و انرژی‌ای که صرف کرده نمی‌تواند کنار بکشد، که بری استاو آن را «تشدید تعهد» می‌نامد؛ و میل به حفظ رابطه و راضی نگه داشتن طرف مقابل، مانع می‌شود ببیند وقت ترک مذاکره است.

وقتی نقطه کف خود را از پیش روشن کرده باشید، در لحظه فشار، معیار مشخصی برای «نه» گفتن دارید. هزینه‌ای که تا اینجا صرف شده دیگر برنمی‌گردد و نباید در تصمیم امروز وزن داشته باشد.

رها کردن معامله‌ای که می‌توانست به نفع هر دو طرف باشد

خطای دوم کم‌هزینه‌تر به نظر می‌رسد، اما به همان اندازه زیان‌آور است. اگر خواسته اعلام‌شده طرف مقابل را با حد واقعی‌اش اشتباه بگیرید، ممکن است فکر کنید زوپایی وجود ندارد و مذاکره‌ای را ترک کنید که می‌توانست برای هر دو سودمند باشد. در مثال حقوق، اگر شرکت عدد ۵۰ میلیونی داوطلب را مرز او می‌دانست، شاید مذاکره را زودتر از موعد تمام می‌کرد. اگر نقطه کف دو طرف همپوشانی داشته باشد، رسیدن به توافق معمولاً بهترین انتخاب است.

چگونه زوپا را در مذاکره پیدا کنیم؟

گام اول: حد خودتان را مشخص کنید

ابتدا بتنای خود را بشناسید: اگر این توافق نشود، دقیقاً چه می‌کنید؟ سپس آن را با این توافق مقایسه کنید و همه هزینه‌ها و ریسک‌های هر کدام را در نظر بگیرید تا نقطه کف خود را پیدا کنید. HBS توصیه می‌کند پیش از مذاکره یک نقطه ترک موقت تعیین کنید، چون حد طرف مقابل تا پایان تا حدی نامعلوم می‌ماند. نقطه کف را بنویسید تا در لحظه فشار، تغییرش ندهید.

گام دوم: نقطه کف و بتنای طرف مقابل را تخمین بزنید

بتنای طرف مقابل را با تحقیق یا پرسش مستقیم تحلیل کنید. برای تخمین، این پرسش‌ها کمک می‌کنند:

  • اگر با ما به توافق نرسد، چه گزینه‌ای دارد و آن گزینه چقدر برایش هزینه دارد؟
  • استفاده از آن گزینه چه هزینه‌های پنهانی دارد؛ مثل زمان، آموزش، ریسک یا تأخیر؟
  • چقدر برای رسیدن به توافق عجله دارد؟
  • از قیمت‌های بازار، پیش‌فاکتورهای رقبا و تجربه معامله‌های قبلی چه چیزی می‌دانیم؟

تخمین را به‌صورت بازه بنویسید، نه یک عدد؛ مثلاً «سقف خریدار احتمالاً بین ۹۵۰ میلیون و یک میلیارد و ۵۰ میلیون است».

گام سوم: همپوشانی را در یک جدول ساده ببینید

یک جدول کوچک کمک می‌کند تصویر روشنی از زوپا داشته باشید. برای مثال فروش نرم‌افزار، از نگاه فروشنده:

فروشنده (ما)خریدار (تخمین)
بتنامشتری دیگر با ۸۵۰ میلیونپیشنهاد رقیب: ۹۵۰ میلیون به‌علاوه ۵۰ میلیون هزینه انتقال
نقطه کف۸۵۰ میلیون (قطعی)بین ۹۵۰ میلیون و یک میلیارد و ۵۰ میلیون (تخمین)
زوپای احتمالیاز ۸۵۰ میلیون تا سقف واقعی خریدار، که احتمالاً بین ۹۵۰ میلیون و یک میلیارد و ۵۰ میلیون است

اگر حتی بدبینانه‌ترین تخمین از سقف خریدار بالاتر از نقطه کف شما باشد، زوپا تقریباً قطعی است. اگر بازه تخمینی شما با نقطه کفتان همپوشانی ندارد، احتمالاً با زوپای منفی روبه‌رو هستید یا باید تخمینتان را بازبینی کنید.

گام چهارم: تخمین خود را با پرسش و پیشنهاد آزمایش کنید

تخمین شما فرضیه است و باید در جلسه آزموده شود. پرسش‌های باز و بی‌طرف، که هدفشان جمع‌آوری اطلاعات و فهم اولویت‌هاست، اطلاعات بیشتری از پرسش‌های جهت‌دار و جانب‌دارانه می‌دهند؛ پرسش جهت‌دار معمولاً حالت تدافعی و پاسخ بله یا نه به دنبال دارد (PON). مثلاً به‌جای «قبول دارید پیشنهاد ما از رقبا بهتر است؟» بپرسید «برای انتخاب نهایی، چه چیزهایی را با هم مقایسه می‌کنید؟».

واکنش طرف مقابل به پیشنهادها هم اطلاعات می‌دهد. اگر پیشنهادی را بی‌درنگ رد کند یا با آن کنار بیاید، تخمین خود را به‌روز کنید. HBS هم یادآوری می‌کند زوپا ممکن است در طول مذاکره بزرگ‌تر یا کوچک‌تر شود یا از بین برود.

چهار کار پیش از ترک مذاکره‌ای که زوپا ندارد؛ بازبینی تخمین، افزودن موضوع‌هایی مثل حجم و شرایط پرداخت، تغییر زمان مذاکره و رفتن سراغ بتنا با حفظ رابطه.

جای توافق در داخل زوپا را چه چیزی تعیین می‌کند؟

وجود زوپا فقط می‌گوید توافق ممکن است. اینکه توافق در کجای آن بسته شود، تعیین می‌کند هر طرف چه سهمی از ارزش معامله ببرد. در مثال فروش نرم‌افزار، تفاوت بستن قرارداد با ۸۶۰ میلیون یا ۹۹۰ میلیون، ۱۳۰ میلیون تومان است. HBS به پژوهش‌هایی اشاره می‌کند که نشان می‌دهند آرزوها و انتظارات اولیه طرفین تقریباً به اندازه رفتارشان پشت میز بر نتیجه نهایی اثر دارد.

اثر پیشنهاد اول

پژوهش آدام گالینسکی و توماس موسوایلر نشان داد پیشنهاد اول مزیت ایجاد می‌کند: وقتی فروشنده پیشنهاد اول را می‌داد، قیمت نهایی معمولاً بالاتر از حالتی بود که خریدار شروع می‌کرد. پیشنهاد اول مثل «لنگر» عمل می‌کند و قضاوت بعدی طرفین را به سمت خود می‌کشد، به‌خصوص وقتی ابهام زیاد است. پیشنهادهای اولیه بلندپروازانه‌تر هم معمولاً نتیجه بهتری برای پیشنهاددهنده دارند.

اما این مزیت شرط دارد: اگر طرف مقابل درباره موضوع یا بازار اطلاعات بسیار بیشتری از شما دارد، پیشنهاد اول لزوماً به نفع شما نیست. راه‌حل، منتظر ماندن نیست؛ پیش از مذاکره اطلاعات جمع کنید تا بتوانید با اطمینان پیشنهاد اول را بدهید. یک پیشنهاد اول خوب، بلندپروازانه است اما قابل‌دفاع؛ عددی که آن‌قدر از زوپای احتمالی دور باشد که طرف مقابل آن را غیرجدی بداند، ممکن است مذاکره را پیش از شروع خراب کند.

معیار منصفانه برای تقسیم ارزش

راه دیگر تعیین جای توافق، استفاده از معیاری است که هر دو طرف منصفانه بدانند. جیم سبنیوس، استاد مدرسه کسب‌وکار هاروارد، توصیه می‌کند این معیار زود تعیین شود؛ معیارهایی مثل قیمت مرجع بازار، عرف صنعت یا معیارهای عینی، به هر دو طرف یک نقطه ارجاع بی‌طرف می‌دهند و ترس از سوءاستفاده را کم می‌کنند.

وسط زوپا یکی از معیارهای ممکن است، اما معیار پیش‌فرض نیست؛ به‌خصوص که هیچ‌کدام از طرفین معمولاً زوپای واقعی را دقیق نمی‌داند. در مثال حقوق، داده‌های حقوق بازار برای همان سطح تجربه می‌تواند معیار مشترک باشد؛ اگر فرضاً میانگین بازار ۴۳ میلیون باشد، هر دو طرف دلیلی بیرونی برای نزدیک شدن به آن دارند.

چگونه زوپا را گسترش دهیم؟

زوپا عددی ثابت نیست. HBS یکی از توصیه‌هایش را «شکل دادن به زوپا» می‌داند: با متقاعدسازی و حرکت‌های تاکتیکی می‌شود برداشت طرفین از محدوده توافق را تغییر داد.

موضوع‌های تازه به مذاکره اضافه کنید

باور به «کیک ثابت»، یعنی این فرض که منابع ثابت‌اند و سود یک طرف حتماً زیان طرف دیگر است، باعث می‌شود هر مذاکره برد باخت دیده شود. اما بیشتر مذاکره‌های تجاری موضوع‌هایی جز قیمت هم دارند، مثل زمان تحویل، خدمات، شرایط مالی، پاداش و زمان‌بندی، و طرفین می‌توانند در موضوعی که برایشان کم‌اهمیت‌تر است کوتاه بیایند تا در موضوع مهم‌تر امتیاز بگیرند.

مایکل ویلر، استاد مدرسه کسب‌وکار هاروارد، این کار را «خم کردن خط» می‌نامد: تبدیل بازه یک‌بعدی قیمت به فضایی دوبعدی از ارزش. در مثالی که HBS نقل می‌کند، یک تولیدکننده کاغذ و یک شرکت خدمات زیست‌محیطی سطح‌های مختلف خدمات را بررسی کردند و دیدند یکی از سطح‌ها ۳۰۰ هزار دلار ارزش افزوده خالص ایجاد می‌کند، در حالی که سطح دیگر ۲۰۰ هزار دلار؛ با انتخاب آن سطح، ارزش قابل‌تقسیم بیشتر شد. مثال کارتن بسته‌بندی هم نمونه همین منطق بود: افزودن موضوع حجم سفارش، هزینه تأمین‌کننده و در نتیجه نقطه کف او را پایین آورد.

برداشت طرف مقابل از ارزش و جایگزین‌ها را تغییر دهید

نقطه کف طرف مقابل به برداشت او از دو چیز بستگی دارد: ارزش پیشنهاد شما و ارزش بتنای خودش. هر دو را می‌شود با اطلاعات درست تغییر داد:

  • ارزش پیشنهاد خود را روشن‌تر کنید. اگر خریدار صرفه‌جویی ناشی از محصول شما را دست‌کم گرفته، با داده و نمونه نشانش دهید. با بالا رفتن برآورد او از ارزش، سقفش بالاتر می‌رود.
  • هزینه‌های پنهان گزینه جایگزین را نشان دهید. در مثال نرم‌افزار، اگر خریدار هزینه ۵۰ میلیونی انتقال داده را در نظر نگرفته باشد، سقفش ۹۵۰ میلیون است؛ یادآوری این هزینه، سقف او را به یک میلیارد می‌رساند.
  • بتنای خود را تقویت کنید. هرچه گزینه جایگزین شما بهتر باشد، نقطه کفتان به نفعتان جابه‌جا می‌شود.

این کار با فریب فرق دارد. اطلاعات واقعی را برجسته می‌کنید، نه ادعای نادرست.

زوپا در بازار پرنوسان چگونه جابه‌جا می‌شود؟

در بازاری که قیمت مواد اولیه و هزینه‌ها سریع تغییر می‌کنند، نقطه کف طرفین ثابت نمی‌ماند. فروشنده‌ای که هزینه جایگزینی کالایش بالا رفته، نقطه کف بالاتری پیدا می‌کند؛ خریداری که قیمت فروش محصول خودش را افزایش داده، ممکن است سقف بالاتری داشته باشد. زوپایی که هفته گذشته مثبت بود، ممکن است امروز منفی شده باشد، یا برعکس. HBS هم تأکید می‌کند زوپا در طول مذاکره تغییر می‌کند.

چند توصیه عملی برای این شرایط:

  • تخمین زوپا را پیش از هر جلسه به‌روز کنید، به‌خصوص اگر میان جلسه‌ها فاصله افتاده است.
  • برای پیش‌فاکتور مهلت اعتبار تعیین کنید تا تعهد قیمتی‌تان با شرایط روز هماهنگ بماند.
  • شرط تعدیل قیمت را بررسی کنید. گاهی بندی که قیمت را به یک شاخص قابل‌اندازه‌گیری و مورد قبول دو طرف گره بزند، زوپایی را که به دلیل ریسک نوسان منفی شده، دوباره مثبت می‌کند. چنین بندی در قراردادهای مهم باید به تأیید کارشناس حقوقی برسد.
  • شرایط پرداخت را بخشی از زوپا ببینید. در شرایط تورمی، پرداخت نقد و پرداخت مدت‌دار ارزش یکسانی ندارند؛ تغییر زمان پرداخت می‌تواند نقطه کف فروشنده را جابه‌جا کند.

وقتی زوپا وجود ندارد چه کنیم؟

اگر نقطه کف دو طرف همپوشانی نداشته باشد، زوپایی وجود ندارد و هر دو طرف با رفتن سراغ بتنای خود وضع بهتری دارند. اما پیش از ترک مذاکره، این مراحل را طی کنید:

  1. تخمین خود را بازبینی کنید. آیا خواسته اعلام‌شده طرف مقابل را با نقطه کفش اشتباه گرفته‌اید؟ آیا هزینه‌های پنهان بتنای او را در نظر گرفته‌اید؟
  2. موضوع تازه اضافه کنید. حجم، زمان تحویل، شرایط پرداخت یا خدمات ممکن است مرزها را جابه‌جا کند؛ همان اتفاقی که در مثال کارتن افتاد.
  3. زمان را تغییر دهید. گاهی زوپا امروز وجود ندارد، اما چند ماه بعد، با تغییر بودجه یا شرایط بازار، ایجاد می‌شود.
  4. با احترام کنار بکشید. اگر هیچ‌کدام از این‌ها مؤثر نبود، سراغ بتنای خود بروید و رابطه را حفظ کنید. به طرف مقابل بگویید با این شرایط امکان توافق نیست، اما اگر شرایط تغییر کرد، آماده گفت‌وگو هستید.

نکته مهم این است که نرسیدن به توافق در نبود زوپا شکست نیست؛ توافق بدتر از بتنا شکست است.

اشتباه‌های رایج در تشخیص زوپا

خواسته اعلام‌شده را مرز زوپا فرض می‌کنیم

رایج‌ترین اشتباه، یکی دانستن عدد اعلام‌شده با حد واقعی است. فروشنده‌ای که می‌گوید «کمتر از این نمی‌شود» ممکن است کمی کمتر را هم بپذیرد و خریداری که می‌گوید «بودجه‌مان همین است» ممکن است بودجه انعطاف‌پذیرتری داشته باشد. در مثال حقوق دیدیم که عددهای اعلام‌شده ۳۸ و ۵۰ میلیون بودند، اما زوپای واقعی ۴۰ تا ۴۵ میلیون بود. خواسته اعلام‌شده نقطه شروع گفت‌وگوست، نه مرز آن.

زوپا را عددی ثابت می‌بینیم

زوپا با هر اطلاعات تازه، هر تغییر در بتنای طرفین و هر تغییر در بازار جابه‌جا می‌شود. کسی که زوپا را یک بار پیش از جلسه محاسبه می‌کند و دیگر به آن برنمی‌گردد، ممکن است بر اساس عددی قدیمی تصمیم بگیرد؛ چه در قبول یک توافق و چه در ترک آن.

فقط به قیمت نگاه می‌کنیم

وقتی زوپا فقط بر حسب قیمت تعریف شود، بسیاری از توافق‌های ممکن دیده نمی‌شوند. زوپای قیمتی منفی، ممکن است با تغییر زمان پرداخت، حجم سفارش یا سطح خدمات مثبت شود. PON هم یادآوری می‌کند در تحلیل زوپا می‌شود موضوع‌های غیرقیمتی را هم وارد کرد.

سوالات متداول درباره زوپا در مذاکره

اگر زوپا خیلی باریک باشد، ادامه مذاکره ارزش دارد؟

اگر زوپا واقعاً وجود دارد، حتی باریک، هر توافقی در آن از بتنای هر دو طرف بهتر است و از نظر منطقی ارزش دارد. اما زوپای باریک دو ریسک دارد: خطای کوچک در تخمین می‌تواند آن را منفی کند، و هزینه زمان و انرژی مذاکره ممکن است از سود توافق بیشتر شود. در این حالت، تخمین‌هایتان را دقیق‌تر کنید، مذاکره را کوتاه و متمرکز نگه دارید و بررسی کنید آیا افزودن یک موضوع دیگر می‌تواند زوپا را بزرگ‌تر کند.

زوپا در مذاکره چندطرفه چگونه تعیین می‌شود؟

در مذاکره سه‌طرفه یا بیشتر، دیگر یک بازه ساده میان دو عدد وجود ندارد. هر طرف حداقل شرایط قابل‌قبول خود را دارد و توافق باید برای همه طرف‌هایی که لازم است امضا کنند، از جایگزینشان بهتر باشد. PON یادآوری می‌کند در مذاکره‌های بزرگ چندطرفه محاسبه بتنای همه شرکت‌کنندگان ممکن است شدنی نباشد. به‌جای آن توصیه می‌کند ائتلاف‌های احتمالی را تخمین بزنید، حداقل شرایط قابل‌قبول بازیگران کلیدی را مشخص کنید و یک جدول از طرف‌ها، موضوع‌ها و اولویت‌ها بسازید و در طول مذاکره به‌روزش کنید. بتنای طرفین هم با شکل گرفتن یا از هم پاشیدن ائتلاف‌ها تغییر می‌کند (PON).

آیا زوپا در فروش به مشتری خرد هم کاربرد دارد؟

بله، اما بیشتر در طراحی سیاست فروش تا در هر معامله جداگانه. در فروش خرد، قیمت معمولاً از قبل تعیین شده و برای هر مشتری مذاکره نمی‌شود. با این حال، وقتی سقف تخفیف فروشندگان یا قیمت بسته‌های پیشنهادی را تعیین می‌کنید، در واقع نقطه کف خود را مشخص کرده‌اید. در بازارهایی که چانه‌زنی رایج است، فروشنده‌ای که نقطه کف هر کالا را می‌داند، کمتر زیر قیمت می‌فروشد و کمتر مشتری‌ای را که حاضر به خرید بود، از دست می‌دهد.

اگر طرف مقابل زوپا را اشتباه تخمین زده باشد، باید به او بگوییم؟

لازم نیست نقطه کف خود را فاش کنید؛ این بخشی از مذاکره است. اما میان پنهان نگه داشتن اطلاعات و دروغ گفتن مرز روشنی وجود دارد. PON توصیه می‌کند به‌جای ادعای نادرست، فقط جمله‌های درست بگویید و اگر می‌خواهید جایگاهتان قوی‌تر باشد، پیش از مذاکره واقعیت را تغییر دهید، مثلاً با پیدا کردن گزینه‌های بیشتر. دروغی که آشکار شود، به اعتبار و سودتان آسیب می‌زند (PON).

یک مورد را جدا کنید: اگر می‌دانید طرف مقابل در حال پذیرفتن توافقی است که آشکارا به ضرر اوست و این را از او پنهان می‌کنید، او را در تله توافق انداخته‌اید. در رابطه‌های ادامه‌دار، چنین توافقی دیر یا زود به اختلاف، بدقولی در اجرا یا از دست رفتن مشتری می‌انجامد.

جمع‌بندی

زوپا بازه‌ای است که نقطه کف دو طرف می‌سازد و نشان می‌دهد توافق ممکن است یا نه. برای استفاده از آن، نقطه کف خود را از روی بتنا مشخص کنید، حد طرف مقابل را به‌صورت بازه تخمین بزنید و در جلسه بیازمایید، با پیشنهاد اول سنجیده و معیار منصفانه جای توافق را به نفع خود تعیین کنید و با افزودن موضوع یا تغییر برداشت‌ها، زوپا را بزرگ‌تر کنید. اگر زوپا وجود نداشت، رفتن سراغ بتنا از توافق بدتر بهتر است.

منابع

برچسب‌ها: