سبک‌های مذاکره؛ ۵ سبک اصلی و اینکه هر کدام را کجا به کار ببرید

سبک‌های مذاکره؛ ۵ سبک اصلی و اینکه هر کدام را کجا به کار ببرید

هر بار که سر قیمت، حقوق، مهلت تحویل یا شرایط قرارداد با کسی به توافق نمی‌رسید، ناخواسته یک سبک مذاکره را انتخاب کرده‌اید: یا پافشاری می‌کنید، یا کوتاه می‌آیید، یا وسط را می‌گیرید، یا دنبال راه‌حلی می‌گردید که هر دو طرف راضی باشند، یا موضوع را به بعد موکول می‌کنید. این پنج واکنش، همان پنج سبک اصلی مذاکره‌اند.

پاسخ کوتاه این است: سبک‌های مذاکره پنج‌تا هستند: رقابتی، همکاری، مصالحه، سازگاری و اجتنابی. هیچ‌کدام همیشه بهترین نیست. سبک درست به سه چیز بستگی دارد: اهمیت رابطه با طرف مقابل در برابر اهمیت نتیجهٔ همین معامله، قدرت و گزینهٔ جایگزین شما، و فشار زمان. در ادامه هر سبک را با مثال کاری توضیح می‌دهیم و یک روش سه‌سؤالی برای انتخاب سبک مناسب پیشنهاد می‌کنیم.

سبک مذاکره چیست و چه فرقی با نوع و استراتژی مذاکره دارد؟

سبک مذاکره الگوی رفتاری‌ای است که هنگام تعارض منافع به کار می‌گیرید؛ یعنی اینکه چقدر برای رسیدن به خواستهٔ خودتان پافشاری می‌کنید و چقدر به خواستهٔ طرف مقابل اهمیت می‌دهید. هر کس معمولاً یک یا دو سبک را بیشتر از بقیه به کار می‌برد، اما سبک ثابت و تغییرناپذیر نیست و در موقعیت‌های مختلف عوض می‌شود. سبک فقط یکی از اجزای مذاکره است و شناخت کامل آن به آشنایی با مفاهیم پایه و مهارت‌های مذاکره نیاز دارد.»

سه اصطلاح «سبک»، «نوع» و «استراتژی» در متن‌های فارسی زیاد به‌جای هم به کار می‌روند، در حالی که به سه سطح متفاوت اشاره می‌کنند:

مفهومبه چه سؤالی پاسخ می‌دهدمثال
سبک مذاکرهمن در برابر تعارض چه رفتاری نشان می‌دهم؟رقابتی، همکاری، مصالحه، سازگاری، اجتنابی
نوع مذاکرهساختار خود موقعیت چگونه است؟مذاکرهٔ توزیعی (تقسیم یک منبع ثابت) و مذاکرهٔ یکپارچه (امکان خلق ارزش برای هر دو طرف)
استراتژی و تاکتیکبرای رسیدن به هدف دقیقاً چه کاری می‌کنم؟پیشنهاد اول، سکوت، پرسیدن دلیل خواسته‌ها، تعیین مهلت

این تفکیک کاربرد عملی دارد. مذاکره بر سر قیمت یک خودروی دست‌دوم با فروشنده‌ای که دیگر او را نمی‌بینید، به مذاکرهٔ توزیعی نزدیک است؛ تمرکز اصلی این نوع مذاکره بر تقسیم یک مبلغ ثابت است و هر تومانی که شما کمتر بپردازید، فروشنده کمتر می‌گیرد. در چنین موقعیتی سبک رقابتی یا مصالحه طبیعی‌تر است. اما مذاکرهٔ تجاری با یک تأمین‌کنندهٔ اصلی دربارهٔ قرارداد سالانه چند موضوع دارد (قیمت، زمان تحویل، شرایط پرداخت و حجم سفارش) و فرصت خلق ارزش در آن بیشتر است؛ اینجا سبک همکاری معمولاً نتیجهٔ بهتری می‌دهد.

مدل توماس کیلمن؛ پایهٔ علمی پنج سبک مذاکره

پنج سبکی که در بیشتر کتاب‌ها و دوره‌های مذاکره می‌بینید از مدل کنت توماس و رالف کیلمن می‌آید. آن‌ها در سال ۱۹۷۴ پرسشنامه‌ای با نام «ابزار سبک‌های تعارض توماس–کیلمن» (TKI) منتشر کردند که در اصل سبک مدیریت تعارض افراد را می‌سنجد و رفتار آن‌ها را روی دو محور قرار می‌دهد:

  • قاطعیت (Assertiveness): چقدر برای برآوردن خواسته‌های خودتان تلاش می‌کنید.
  • همکاری‌جویی (Cooperativeness): چقدر برای برآوردن خواسته‌های طرف مقابل تلاش می‌کنید.

ترکیب این دو محور پنج سبک را می‌سازد: رقابتی (قاطعیت زیاد، همکاری‌جویی کم)، سازگاری (قاطعیت کم، همکاری‌جویی زیاد)، اجتنابی (هر دو کم)، همکاری (هر دو زیاد) و مصالحه (هر دو در حد متوسط). این مدل از «شبکهٔ مدیریتی» رابرت بلیک و جین موتون (۱۹۶۴) الهام گرفته است. دین پرویت و جفری روبین هم در پژوهش‌های مذاکره مدل مشابهی با نام «مدل نگرانی دوگانه» مطرح کرده‌اند که انتخاب راهبرد را حاصل دو نگرانی می‌داند: نگرانی برای نتیجهٔ خود و نگرانی برای نتیجهٔ طرف مقابل (خلاصهٔ کتاب Social Conflict در Beyond Intractability).

دیاگرام دو محور قاطعیت و همکاری‌جویی در مدل توماس–کیلمن و جایگاه پنج سبک رقابتی، همکاری، مصالحه، سازگاری و اجتنابی

نکتهٔ مهم این مدل آن است که این دو محور از هم مستقل‌اند. قاطع بودن به معنی بی‌اعتنایی به طرف مقابل نیست و توجه به طرف مقابل هم به معنی کوتاه آمدن نیست. سبک همکاری دقیقاً جایی است که هر دو در بالاترین سطح قرار می‌گیرند.

مذاکرهٔ نرم، سخت و اصولی کجای این نقشه قرار می‌گیرند؟

راجر فیشر و ویلیام یوری در کتاب «Getting to Yes» (۱۹۸۱) توضیح می‌دهند که بیشتر مردم فقط دو راه برای مذاکره می‌شناسند: نرم یا سخت. مذاکره‌کنندهٔ نرم می‌خواهد بدون درگیری به توافق برسد و زود امتیاز می‌دهد؛ مذاکره‌کنندهٔ سخت می‌خواهد ببرد و روی موضع خود می‌ایستد. اگر این دو را روی نقشهٔ توماس–کیلمن بگذاریم، مذاکرهٔ نرم به سبک سازگاری و مذاکرهٔ سخت به سبک رقابتی نزدیک است.

فیشر و یوری راه سومی پیشنهاد کردند به نام «مذاکرهٔ اصولی» که در پروژهٔ مذاکرهٔ هاروارد شکل گرفت و به همین دلیل گاهی «سبک مذاکرهٔ هاروارد» نامیده می‌شود. چهار اصل آن این است (خلاصهٔ کتاب Getting to Yes در Beyond Intractability):

  • آدم‌ها را از مسئله جدا کنید.
  • روی منافع تمرکز کنید، نه مواضع.
  • پیش از تصمیم، چند گزینه برای سود متقابل بسازید.
  • بر معیارهای عینی و منصفانه پافشاری کنید.

مذاکرهٔ اصولی در نقشهٔ توماس–کیلمن به سبک همکاری نزدیک است، با این تفاوت که بیشتر یک روش است تا یک سبک شخصی. خلاصهٔ آن را می‌توان این‌طور گفت: با مسئله سخت‌گیر باشید و با آدم‌ها نرم. یعنی می‌توانید دربارهٔ منافعتان کاملاً قاطع باشید، بدون اینکه رابطه را خراب کنید.

۵ سبک اصلی مذاکره، همراه با مثال کاری

برای هر سبک سه چیز را مشخص کرده‌ایم: چه زمانی مناسب است، چه زمانی آسیب می‌زند و در عمل چه شکلی دارد. معیارهای «مناسب» و «نامناسب» بر اساس راهنمای سبک‌های مذاکرهٔ دفتر آمبودزمن دانشکدهٔ پزشکی هاروارد که از کار کنت توماس اقتباس شده و مقالهٔ برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد دربارهٔ سبک‌های مدیریت تعارض تنظیم شده‌اند. مثال‌ها فرضی‌اند و فقط برای روشن‌تر شدن موقعیت‌ها نوشته شده‌اند.

سبک رقابتی (برد–باخت)؛ وقتی فقط نتیجهٔ همین معامله مهم است

در سبک رقابتی، هدف گرفتن بیشترین سهم ممکن است و رضایت طرف مقابل اولویت ندارد. این سبک در مذاکره‌های توزیعی رایج است؛ یعنی جایی که منبع ثابتی تقسیم می‌شود و سود یک طرف، زیان طرف دیگر است.

چه زمانی مناسب است: وقتی موقعیت اضطراری است و تصمیم سریع لازم است؛ وقتی مطمئنید حق با شماست و درست بودن از حفظ رابطه مهم‌تر است؛ وقتی رابطهٔ بلندمدتی در کار نیست. برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد کاربرد ظریف‌تری هم ذکر می‌کند: پس از اینکه با همکاری ارزش مشترکی ساختید، در مرحلهٔ تقسیم همان ارزش، رقابتی‌تر رفتار کردن قابل‌قبول است.

چه زمانی آسیب می‌زند: وقتی هنوز همکاری را امتحان نکرده‌اید؛ وقتی به همکاری طرف مقابل در آینده نیاز دارید؛ وقتی این سبک به عادت تبدیل شده است. رقابت مداوم در طول زمان ارزش را از بین می‌برد و تعارض را زنده نگه می‌دارد.

مثال کاری: مدیر خرید یک شرکت برای سفارشی یک‌باره از تأمین‌کننده‌ای که احتمالاً دوباره با او کار نمی‌کند، قیمت پایین‌تری می‌خواهد. او سه پیش‌فاکتور دیگر در دست دارد و صریح می‌گوید اگر قیمت به سقف بودجه نرسد، از گزینهٔ دیگری خرید می‌کند.

سبک همکاری (برد–برد)؛ وقتی رابطه و نتیجه هر دو مهم‌اند

در سبک همکاری، دو طرف تلاش می‌کنند راه‌حلی پیدا کنند که نیازهای اصلی هر دو را برآورده کند. این همان چیزی است که در زبان روزمره «مذاکرهٔ برد برد» نامیده می‌شود. ویژگی‌های اصلی آن عبارت‌اند از: پرسیدن دلیل پشت خواسته‌ها، بیان صریح نیازهای خود، کنار آمدن با هیجان‌های شدید و پیشنهاد بده‌بستان میان چند موضوع.

یکی از موانع اصلی این سبک، پیش‌فرضی است که بیشتر مذاکره‌کنندگان با خود به جلسه می‌آورند. پژوهش لی تامپسون و رید هستی (۱۹۹۰) نشان داد بیشتر افراد با این انتظار وارد مذاکره می‌شوند که منافع طرف مقابل کاملاً مخالف منافع خودشان است و به همین دلیل اغلب به توافق‌های میانه‌ای رضایت می‌دهند که بهترین نتیجهٔ ممکن نیست. در همان پژوهش، کسانی که منافع طرف مقابل را زودتر و دقیق‌تر شناختند، نتیجهٔ بهتری گرفتند.

چه زمانی مناسب است: وقتی هم موضوع و هم رابطه مهم‌اند؛ وقتی به راه‌حل خلاقانه نیاز دارید؛ وقتی امید معقولی هست که بتوان همهٔ نگرانی‌ها را پوشش داد.

چه زمانی آسیب می‌زند: وقتی وقت کم است؛ وقتی موضوع کم‌اهمیت است؛ وقتی طرف مقابل از گشاده‌دستی شما سوءاستفاده می‌کند و اطلاعاتی را که می‌دهید علیه خودتان به کار می‌برد.

مثال برای مذاکرهٔ برد برد: یک شرکت نرم‌افزاری می‌خواهد مبلغ قرارداد پشتیبانی مشتری‌اش را افزایش دهد، اما مشتری بودجهٔ اضافه ندارد. با پرسیدن دلیل مخالفت روشن می‌شود که نگرانی اصلی مشتری پرداخت یکجا در ابتدای سال است، نه رقم کل. دو طرف توافق می‌کنند مبلغ بیشتر به‌صورت ماهانه پرداخت شود و در مقابل، قرارداد دوساله بسته شود. مشتری زیر فشار نقدینگی نمی‌رود و شرکت درآمد پایدارتری به دست می‌آورد.

سبک مصالحه (سازش)؛ رسیدن به حد وسط وقتی وقت کم است

در سبک مصالحه، هر طرف بخشی از خواسته‌اش را کنار می‌گذارد تا در میانه به توافق برسند؛ همان «نه شما، نه ما؛ وسطش را بگیریم». این سبک سریع است و منصفانه به نظر می‌رسد و به همین دلیل در بازار ایران بسیار رایج است.

چه زمانی مناسب است: وقتی همکاری مهم است اما وقت یا منابع محدود است؛ وقتی رسیدن به یک راه‌حل، حتی نه‌چندان عالی، بهتر از بن‌بست است؛ برای حل سریع موضوعات کوچک.

چه زمانی آسیب می‌زند: وقتی پیدا کردن خلاقانه‌ترین راه‌حل اهمیت دارد؛ وقتی نمی‌توانید با پیامدهای نیمه‌راضی ماندن کنار بیایید. مصالحه چون به ریشهٔ مسئله نمی‌پردازد، اغلب توافق‌های موقت و ناپایدار می‌سازد. خطر رایج آن این است که مصالحه را راه فرار آسان ببینید، در حالی که همکاری می‌توانست نتیجهٔ بهتری بدهد.

مثال کاری: طراح گرافیکی برای یک پروژهٔ کوچک ۱۵ میلیون تومان پیشنهاد داده و کارفرما ۱۰ میلیون تومان در نظر دارد. هر دو عجله دارند و پروژه یک‌باره است؛ روی ۱۲ و نیم میلیون تومان توافق می‌کنند. اگر همین دو نفر قرار بود پروژه‌های متعددی با هم انجام دهند، بهتر بود به‌جای نصف کردن اختلاف، دربارهٔ دامنهٔ کار، تعداد اصلاحات یا قرارداد ماهانه گفت‌وگو کنند.

سبک سازگاری (باخت–برد)؛ امتیاز دادن برای حفظ رابطه

در مدل توماس کیلمن، سبک سازگاری یعنی قاطعیت کم و همکاری‌جویی زیاد: خواستهٔ خودتان را کنار می‌گذارید تا خواستهٔ طرف مقابل برآورده شود. این سبک گاهی نشانهٔ ضعف تلقی می‌شود، اما اگر آگاهانه انتخاب شود، ابزاری برای ساختن اعتماد یا جبران یک اشتباه است.

چه زمانی مناسب است: وقتی موضوع برای شما اهمیت چندانی ندارد اما برای طرف مقابل مهم است؛ وقتی متوجه شده‌اید اشتباه از شما بوده است؛ وقتی مدیرتان از پروژه‌ای که خراب شده ناراضی است و آرام کردن فوری فضا اولویت دارد.

چه زمانی آسیب می‌زند: وقتی احتمالاً بعداً از امتیازی که داده‌اید دلخور می‌شوید؛ وقتی برای پذیرفته شدن، به کوتاه آمدن عادت کرده‌اید. کسانی که همیشه نیاز دیگران را مقدم می‌دارند، به‌مرور دچار نارضایتی انباشته می‌شوند و معمولاً باید بیان صریح خواسته‌هایشان را تمرین کنند.

مثال کاری: مشتری قدیمی یک آژانس تبلیغاتی به دلیل تأخیر در تحویل کمپین ناراضی است. آژانس که خطا را از خودش می‌داند، بدون چانه‌زنی یک دور اصلاح اضافه را رایگان انجام می‌دهد. این امتیاز آگاهانه است و رابطه‌ای را حفظ می‌کند که ارزشش از هزینهٔ همان اصلاح بسیار بیشتر است.

سبک اجتنابی؛ عقب کشیدن آگاهانه یا فرار از مذاکره؟

در سبک اجتنابی، فرد نه برای خواستهٔ خودش پافشاری می‌کند و نه برای خواستهٔ طرف مقابل تلاش می‌کند؛ موضوع را به تعویق می‌اندازد، از آن کنار می‌کشد یا وجود تعارض را انکار می‌کند. پرسش کلیدی این است که این عقب‌نشینی آگاهانه است یا از سر ناراحتی و ترس از درگیری.

چه زمانی مناسب است: وقتی موضوع کم‌اهمیت است؛ وقتی رابطه اهمیتی ندارد یا دیگر با آن فرد سروکار نخواهید داشت؛ وقتی فضا بیش از حد هیجانی است و بهتر است بعداً گفت‌وگو کنید؛ وقتی برای تصمیم درست به اطلاعات بیشتری نیاز دارید.

چه زمانی آسیب می‌زند: وقتی هم رابطه و هم موضوع برایتان مهم است؛ وقتی اجتناب به عادت تبدیل شده است. مسائلی که از آن‌ها فرار می‌کنیم معمولاً بزرگ‌تر برمی‌گردند.

مثال کاری: در جلسه‌ای که مدیر واحد دیگری با عصبانیت دربارهٔ تقسیم بودجه صحبت می‌کند، مدیر بازاریابی پیشنهاد می‌دهد بحث به جلسهٔ هفتهٔ بعد موکول شود تا گزارش هزینه‌ها آماده شود. این اجتناب موقت و هدفمند است. اما اگر همین موضوع ماه‌ها مطرح نشود، اجتناب به فرار تبدیل شده است.

مقایسهٔ سبک‌های مذاکره در یک نگاه

جدول زیر پنج سبک را بر اساس دو محور مدل توماس–کیلمن و کاربرد اصلی‌شان کنار هم می‌گذارد:

سبکقاطعیتهمکاری‌جویینتیجهٔ معمولمناسب برایخطر اصلی
رقابتیزیادکمبرد–باختمعاملهٔ یک‌باره، موقعیت اضطراری، تقسیم ارزشِ ساخته‌شدهتخریب رابطه و ادامهٔ تعارض
همکاریزیادزیادبرد–بردرابطهٔ بلندمدت با موضوع مهم و چندبعدیوقت‌گیر بودن و سوءاستفادهٔ طرف رقابتی
مصالحهمتوسطمتوسطنیمه‌رضایت هر دو طرففشار زمان، موضوعات کوچک، جلوگیری از بن‌بستتوافق موقت و از دست رفتن راه‌حل بهتر
سازگاریکمزیادباخت–بردحفظ رابطه، جبران اشتباه، موضوعی که برای شما کم‌اهمیت استنارضایتی انباشته و توقع امتیاز بیشتر
اجتنابیکمکمفعلاً بدون نتیجهموضوع جزئی، فضای هیجانی، نیاز به اطلاعات بیشتربزرگ‌تر شدن مسئله در آینده

چطور سبک مناسب هر مذاکره را انتخاب کنیم؟

انتخاب سبک را می‌توان به سه سؤال ساده تبدیل کرد. این سه سؤال جای تحلیل دقیق موقعیت را نمی‌گیرند، اما کمک می‌کنند پیش از جلسه سبک را آگاهانه انتخاب کنید، نه از روی عادت.

رابطهٔ بلندمدت مهم‌تر است یا نتیجهٔ همین معامله؟

اولین سؤال این است که بعد از این مذاکره چقدر به این فرد یا این سازمان نیاز دارید و خود موضوع چقدر برایتان ارزش دارد. پاسخ را می‌توان در چهار حالت خلاصه کرد:

  • رابطه مهم و موضوع مهم: سبک همکاری.
  • رابطه کم‌اهمیت و موضوع مهم: سبک رقابتی.
  • رابطه مهم و موضوع برای شما کم‌اهمیت: سبک سازگاری.
  • رابطه و موضوع هر دو کم‌اهمیت: سبک اجتنابی.

ماتریس چهارخانهٔ انتخاب سبک مذاکره بر اساس اهمیت رابطه و اهمیت موضوع، با مصالحه برای زمانی که وقت کم است

مصالحه وقتی معنا پیدا می‌کند که هر دو نسبتاً مهم‌اند اما وقت یا منابع کافی برای همکاری کامل وجود ندارد. این چهار حالت همان منطق مدل نگرانی دوگانه را به زبان ساده بیان می‌کنند.

قدرت چانه‌زنی و گزینهٔ جایگزین شما (BATNA)

سؤال دوم این است: اگر توافق نشود، چه کار می‌کنید؟ پاسخ این سؤال همان «بهترین جایگزین برای توافق از راه مذاکره» یا BATNA (بتنا) است؛ مفهومی که فیشر و یوری معرفی کردند. به تعبیر برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد، BATNA تعیین می‌کند که آیا پیشنهاد را بپذیرید، چقدر اهرم فشار دارید و چه زمانی ترک میز مذاکره منطقی است.

رابطهٔ BATNA با سبک روشن است:

  • با BATNA قوی، می‌توانید قاطع‌تر باشید و پیشنهادهای ضعیف را رد کنید. اما همین قدرت ممکن است شما را به ترک زودهنگام میز و از دست دادن فرصت خلق ارزش وسوسه کند.
  • با BATNA ضعیف، رقابت و تهدید به ترک مذاکره باورپذیر نیست. همکاری یا سازگاری آگاهانه معمولاً واقع‌بینانه‌تر است و هم‌زمان باید برای تقویت گزینهٔ جایگزین تلاش کنید.

BATNA را با «حد نهایی»، یعنی رقمی که اغلب از روی احساس تعیین می‌شود، یکی ندانید. فیشر و یوری هشدار می‌دهند که حد نهایی خشک و دلبخواهی می‌تواند جلوی گزینه‌های خلاقانه را بگیرد.

فشار زمان و ارزش موضوع مذاکره

سؤال سوم دربارهٔ زمان و ارزش است. همکاری بیشترین زمان و انرژی را می‌گیرد، چون باید منافع را کشف کرد و چند گزینه ساخت. اگر مهلت تصمیم کوتاه است یا ارزش موضوع کمتر از وقتی است که صرفش می‌شود، مصالحه یا حتی اجتناب منطقی‌تر است. برعکس، در قراردادهای بزرگ و تکرارشونده، صرفه‌جویی در زمان با مصالحهٔ سریع ممکن است هزینهٔ زیادی داشته باشد.

یک قاعدهٔ سرانگشتی: هرچه موضوع مذاکره بزرگ‌تر، چندبعدی‌تر و تکرارشونده‌تر باشد، وقت گذاشتن برای همکاری ارزش بیشتری دارد.

کدام سبک مذاکره در کدام موقعیت کاری جواب می‌دهد؟

مذاکرهٔ فروش و مشتری‌ای که تخفیف می‌خواهد

در مذاکرهٔ فروش، درخواست تخفیف تقریباً همیشگی است. اگر با سبک سازگاری بلافاصله تخفیف بدهید، مشتری یاد می‌گیرد که قیمت شما قابل چانه‌زنی است و دفعهٔ بعد بیشتر می‌خواهد. اگر با سبک رقابتی محکم «نه» بگویید، ممکن است مشتری را از دست بدهید.

برای مشتری‌ای که می‌خواهید با او رابطهٔ بلندمدت داشته باشید، سبک همکاری معمولاً بهترین نقطهٔ شروع است. به‌جای پاسخ مستقیم به عدد، بپرسید تخفیف را برای چه می‌خواهد: بودجه‌اش محدود است، پیشنهاد ارزان‌تری از رقیب گرفته یا فقط به چانه‌زنی عادت دارد؟ پاسخ این سؤال گزینه‌های دیگری باز می‌کند: پرداخت اقساطی، حجم سفارش بیشتر در ازای قیمت کمتر، حذف بخشی از خدمات یا تحویل دیرتر. قاعدهٔ کلی این است که امتیاز را بدون گرفتن امتیاز ندهید. برای مشتری یک‌باره و سفارش کوچک، مصالحهٔ سریع هم کاملاً قابل‌قبول است.

مذاکره با تأمین‌کننده و شریک تجاری

رابطه با تأمین‌کنندهٔ اصلی یا شریک تجاری معمولاً بلندمدت و چندموضوعی است: قیمت، کیفیت، زمان تحویل، شرایط پرداخت و انحصار. همین چندموضوعی بودن فرصت همکاری می‌سازد، چون هر طرف برای موضوعات مختلف ارزش متفاوتی قائل است. ممکن است برای شما زمان تحویل حیاتی باشد و برای تأمین‌کننده نقد بودن پرداخت.

با این حال، همکاری به معنی کنار گذاشتن قاطعیت نیست. وقتی ارزش مشترک ساخته شد، در تقسیم آن، مثلاً تعیین قیمت نهایی، می‌توانید قاطع‌تر باشید. در مقابل، برای خریدهای یک‌باره و کالاهای استاندارد که چند فروشندهٔ جایگزین دارند، سبک رقابتی یا مصالحه کاملاً منطقی است.

مذاکرهٔ حقوق و پیشنهاد شغلی با کارمند یا متقاضی

مذاکرهٔ حقوق ظاهری توزیعی دارد؛ هر مبلغی که به حقوق کارمند اضافه شود، از بودجهٔ کارفرما کم می‌شود. اما در واقع این مذاکره شروع یک رابطهٔ کاری است. کارفرمایی که با سبک رقابتی کمترین حقوق ممکن را به متقاضی تحمیل کند، ممکن است کارمند ناراضی‌ای بگیرد که با اولین پیشنهاد بهتر می‌رود.

برای هر دو طرف، سبک همکاری همراه با قاطعیت روشن معمولاً بهتر جواب می‌دهد: کارفرما سقف بودجه را شفاف می‌گوید و متقاضی دلیل رقم درخواستی‌اش را توضیح می‌دهد. اگر در رقم پایه به توافق نمی‌رسند، موضوعات دیگری را وارد بحث کنند: پاداش عملکرد، دورکاری، ساعت کاری منعطف، آموزش یا زمان بازبینی حقوق. برای متقاضی، داشتن یک پیشنهاد کاری دیگر همان BATNA است و قدرت او را در مذاکره بالا می‌برد.

مذاکره بر سر دستمزد خدمات حرفه‌ای (پزشک، وکیل، مشاور)

برای متخصصانی مثل پزشک، وکیل یا مشاور، اعتبار شخصی بخشی از ارزش خدمت است. سبک سازگاری افراطی، یعنی پذیرفتن هر تخفیفی، می‌تواند به جایگاه حرفه‌ای آسیب بزند و این پیام را بدهد که نرخ خدمت انعطاف بی‌حدی دارد. سبک رقابتی شدید هم با ماهیت رابطه‌ای این خدمات سازگار نیست، چون مشتری راضی منبع اصلی معرفی مشتری‌های بعدی است.

راه معمول این است که نرخ پایه را با یک معیار عینی توضیح دهید؛ مثلاً تعرفهٔ رسمی در خدماتی که تعرفهٔ مصوب دارند، حجم کار یا نرخ رایج بازار. این همان اصل «معیار عینی» در مذاکرهٔ اصولی است. اگر مشتری توان پرداخت ندارد، به‌جای کاهش نرخ، دامنهٔ خدمت را تغییر دهید: جلسهٔ کوتاه‌تر، بستهٔ پایه یا مرحله‌بندی کار. در حرفه‌هایی که تعرفهٔ قانونی دارند، پیش از هر توافقی مقررات همان حرفه را بررسی کنید.

سبک مذاکرهٔ خودتان را چطور بشناسید؟

نشانه‌های رفتاری هر سبک در جلسهٔ مذاکره

اگر چند مذاکرهٔ اخیرتان را مرور کنید و ببینید کدام رفتارها بیشتر از شما سر زده است، می‌توانید سبک غالب خود را حدس بزنید:

  • رقابتی: پیشنهاد اول را خودتان می‌دهید و بالا شروع می‌کنید؛ کمتر سؤال می‌پرسید و بیشتر استدلال می‌کنید؛ امتیاز دادن را باختن می‌دانید.
  • همکاری: دلیل خواسته‌ها را می‌پرسید؛ اطلاعات خودتان را هم به اشتراک می‌گذارید؛ دنبال گزینه‌های تازه می‌گردید و جلسه‌هایتان طولانی‌تر می‌شود.
  • مصالحه: زود پیشنهاد «وسطش را بگیریم» می‌دهید؛ سرعت رسیدن به توافق برایتان از کیفیت آن مهم‌تر است.
  • سازگاری: پیش از اینکه طرف مقابل اصرار کند، امتیاز می‌دهید؛ بعد از جلسه احساس می‌کنید حقتان را نگرفته‌اید.
  • اجتنابی: جلسه را عقب می‌اندازید؛ موضوع اصلی را مطرح نمی‌کنید یا پاسخ قطعی نمی‌دهید؛ پیام و ایمیل را به گفت‌وگوی رودررو ترجیح می‌دهید.

تست سبک مذاکره و آزمون توماس کیلمن؛ کاربردها و محدودیت‌ها

شناخته‌شده‌ترین ابزار برای سنجش سبک، همان پرسشنامهٔ توماس–کیلمن است. این پرسشنامه ۳۰ جفت جمله دارد و در هر جفت باید یکی را انتخاب کنید. جمله‌های هر جفت طوری نوشته شده‌اند که هیچ‌کدام از نظر اجتماعی «بهتر» به نظر نرسد. خروجی آزمون نشان می‌دهد کدام سبک‌ها را بیش از حد و کدام را کمتر از حد به کار می‌برید. رالف کیلمن تأکید می‌کند که این آزمون رفتار معمول شما در موقعیت‌های تعارض را می‌سنجد، نه ویژگی‌های پایدار شخصیت. ریچارد شل، استاد مدرسهٔ وارتون، هم در کتاب «Bargaining for Advantage» ابزار خودارزیابی مشابهی با همین پنج سبک ارائه کرده است (برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد).

کاربردها: آشنایی با الگوی رفتاری خود، ایجاد زبان مشترک در تیم برای گفت‌وگو دربارهٔ تعارض بدون مقصر دانستن افراد، و تشخیص سبک‌هایی که باید بیشتر تمرین کنید.

محدودیت‌ها:

  • خودگزارشی است. نتیجه به تصویری که از خودتان دارید وابسته است، نه لزوماً به رفتار واقعی‌تان. خود کیلمن توضیح می‌دهد که طراحی جفت‌جمله‌ها سوگیری پاسخ را کاهش داده، اما آن را از بین نبرده است.
  • به موقعیت وابسته است. ممکن است در محیط کار رقابتی باشید و در خانواده سازگار. بهتر است هنگام پاسخ دادن، یک موقعیت مشخص را در نظر بگیرید.
  • برچسب نیست. هدف آزمون این نیست که شما را «رقابتی» یا «اجتنابی» بنامد؛ هدف این است که بدانید به کدام سبک بیش از حد تکیه می‌کنید تا انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.
  • همهٔ نسخه‌ها یکی نیستند. نسخهٔ رسمی TKI یک ابزار تجاری است و تست‌های رایگانی که با این نام در اینترنت منتشر می‌شوند، لزوماً همان ابزار استاندارد نیستند.

سبک مذاکرهٔ طرف مقابل را چطور تشخیص دهیم و با آن روبه‌رو شویم؟

نشانه‌های رفتاری بالا را برای شناختن طرف مقابل هم می‌توانید به کار ببرید. اما برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد یادآوری می‌کند که به‌جای صرف وقت زیاد برای تشخیص سبک یکدیگر، بهتر است گفت‌وگو را به سمت همکاری باز و حل مشترک مسئله ببرید. تشخیص سبک ابزار است، نه هدف.

یک یافتهٔ جالب در همین زمینه: به گزارش برنامهٔ مذاکرهٔ هاروارد، پژوهش اسکات ویلترموث، لاریسا تیدنز و مارگارت نیل (۲۰۱۵) نشان داد زوج‌هایی که یک طرفشان سبک غالب و طرف دیگر سبک پذیرا داشت، نتیجهٔ بهتری از زوج‌های هم‌سبک گرفتند؛ چون یکی خواسته‌ها را صریح بیان می‌کرد و دیگری سؤال می‌پرسید. پس هم‌سبک بودن با طرف مقابل همیشه بهترین حالت نیست.

وقتی طرف مقابل رقابتی و سرسخت است

در مذاکره با افراد سخت و رقابتی، دو واکنش رایج هر دو اشتباه‌اند: کوتاه آمدن که شما را به هدفی آسان تبدیل می‌کند و تلافی که مذاکره را به بن‌بست می‌کشاند. فیشر و یوری برای این موقعیت روشی پیشنهاد می‌کنند که «جوجیتسوی مذاکره» نامیده می‌شود:

  • به حمله با حمله پاسخ ندهید؛ فشار را به سمت خود مسئله هدایت کنید.
  • وقتی طرف مقابل موضعی اعلام می‌کند، دلیل پشت آن را بپرسید.
  • انتقاد از پیشنهادتان را بازخورد بدانید و حتی نظر بیشتری بخواهید.
  • از سؤال و سکوت استفاده کنید.
  • با تاکتیک‌هایی مثل خواسته‌های افراطی یا «همین است که هست» مثل یک پیشنهاد برخورد کنید که باید با معیار سنجیده شود، نه یک تصمیم قطعی.

پنج توصیهٔ فیشر و یوری برای مذاکره با طرف رقابتی: پاسخ ندادن به حمله، پرسیدن دلیل موضع، بازخورد دانستن انتقاد، سؤال و سکوت، سنجیدن خواسته با معیار

مهم‌تر از همه، BATNA خود را بشناسید. اگر طرف مقابل زیر بار هیچ معیاری نمی‌رود و پیشنهادش از گزینهٔ جایگزین شما بدتر است، ترک مذاکره یک انتخاب منطقی است، نه شکست.

وقتی طرف مقابل طفره می‌رود یا تصمیم را عقب می‌اندازد

طفره رفتن همیشه نشانهٔ بی‌علاقگی نیست. ممکن است طرف مقابل اختیار تصمیم نداشته باشد، اطلاعات کافی نداشته باشد یا از درگیری بترسد. برای روبه‌رو شدن با سبک اجتنابی:

  • دلیل تأخیر را مستقیم اما محترمانه بپرسید: «چه اطلاعات یا تأییدی لازم است تا تصمیم بگیرید؟»
  • اگر تصمیم‌گیرنده شخص دیگری است، بپرسید آیا او هم می‌تواند در جلسه حضور داشته باشد.
  • فضا را امن کنید؛ کسی که از تقابل فرار می‌کند، در گفت‌وگوی کم‌تنش راحت‌تر حرف می‌زند.
  • برای مرحلهٔ بعد زمان مشخص تعیین کنید و آن را مکتوب کنید.
  • اگر تعلل طولانی شد، گزینهٔ جایگزین خودتان را فعال کنید و این را شفاف اطلاع دهید.

چالش‌های به‌کارگیری سبک‌های مذاکره در فضای کاری ایران

مدل‌های سبک مذاکره بیشتر در آمریکا ساخته شده‌اند. به گفتهٔ کیلمن، هنجارهای آمریکایی آزمون TKI تفاوت زیادی با کشورهای بررسی‌شده در مطالعات بین‌المللی نشان نداده‌اند؛ اما در عمل، چند ویژگی فرهنگی بر شکل اجرای این سبک‌ها در ایران اثر می‌گذارد.

تعارف و صریح نگفتن خواسته‌ها

تعارف نظامی از ادب آیینی در ارتباطات فارسی است که بر غیرمستقیم‌گویی، فروتنی و رعایت سلسله‌مراتب اجتماعی تکیه دارد (پژوهش منتشرشده در نشریهٔ Intercultural Pragmatics). در مذاکره، تعارف می‌تواند فضای محترمانه‌ای بسازد، اما خواسته‌های واقعی را هم پنهان می‌کند. جمله‌هایی مثل «قابل شما را ندارد» یا «هر چه خودتان صلاح می‌دانید» معمولاً معنای واقعی کلمه را ندارند.

این ویژگی بیش از همه به سبک همکاری ضربه می‌زند، چون همکاری بر بیان صریح منافع تکیه دارد. اگر دو طرف خواسته‌هایشان را پشت تعارف پنهان کنند، فرصت پیدا کردن راه‌حل مشترک از دست می‌رود. راه عملی این است که تعارف را بشناسید و محترمانه از آن عبور کنید: «لطف دارید؛ برای اینکه بتوانم پیشنهاد دقیقی بدهم، چه رقمی در نظر دارید؟»

چانه‌زنی عادت‌شده بر سر قیمت

در بسیاری از بازارهای ایران، چانه‌زنی بخشی از روال خرید است و خریدار انتظار دارد قیمت اول کمی بالاتر از قیمت واقعی باشد. نتیجه این است که مذاکره خیلی زود به مصالحه یا رقابت بر سر یک عدد محدود می‌شود و موضوعاتی مثل کیفیت، خدمات پس از فروش یا شرایط پرداخت، که می‌توانستند ارزش بسازند، کنار می‌روند.

اگر فروشنده‌اید، از قبل برای این چانه‌زنی آماده باشید: بدانید چه امتیازهای غیرقیمتی می‌توانید بدهید و در ازای هر تخفیف چه می‌خواهید. اگر خریدارید، به‌جای تمرکز صرف بر عدد، بپرسید چه چیزی برای فروشنده ارزش دارد؛ شاید پرداخت نقدی یا سفارش تکراری برایش از چند درصد قیمت مهم‌تر باشد.

گیر افتادن در یک سبک ثابت

بزرگ‌ترین مشکل در به کار بردن سبک‌های مذاکره، مستقل از فرهنگ، این است که بیشتر آدم‌ها در همهٔ موقعیت‌ها از یک سبک استفاده می‌کنند: فروشنده‌ای که همیشه تخفیف می‌دهد، مدیری که همیشه دستور می‌دهد، کارمندی که هیچ‌وقت درخواست افزایش حقوق نمی‌دهد. سبکی که در یک موقعیت جواب داده، در موقعیت دیگر ممکن است هزینه بسازد.

راه بیرون آمدن از این الگو این است که به چند مذاکرهٔ اخیرتان نگاه کنید و بپرسید: سبکم را بر اساس موقعیت انتخاب کردم یا از روی عادت؟ تمرین آگاهانهٔ سبک‌هایی که کمتر به کار می‌برید، حتی در مذاکره‌های کوچک روزمره، دامنهٔ انتخاب شما را گسترده‌تر می‌کند.

سؤالات متداول دربارهٔ سبک‌های مذاکره

آیا می‌توان در یک جلسهٔ مذاکره سبک را عوض کرد؟

بله، و اغلب لازم است. الگوی رایج این است که با سبک همکاری شروع کنید تا منافع دو طرف روشن شود و گزینه‌های مشترک ساخته شوند، سپس در مرحلهٔ تقسیم ارزش قاطع‌تر شوید. اگر طرف مقابل رقابتی برخورد کرد، می‌توانید موقتاً قاطع‌تر شوید و وقتی فضا آرام شد، دوباره به همکاری برگردید. تغییر سبک باید آگاهانه و در پاسخ به موقعیت باشد، نه واکنشی هیجانی.

در مذاکرهٔ تیمی، اعضا باید یک سبک داشته باشند یا سبک‌های متفاوت؟

لازم نیست همهٔ اعضا یک سبک داشته باشند، اما هدف، حد قابل‌قبول و نقش هر نفر باید از قبل هماهنگ شده باشد. پژوهش تامپسون، پترسون و برادت (۱۹۹۶) نشان داد وقتی دست‌کم یک طرف مذاکره تیم باشد، اطلاعات بیشتری مبادله می‌شود و توافق‌هایی شکل می‌گیرد که برای هر دو طرف سودمندترند. در همان پژوهش، تیم‌هایی که از دوستان تشکیل شده بودند قضاوت‌های کم‌دقت‌تری داشتند و به توافق‌های یکپارچهٔ کمتری رسیدند. تقسیم نقش‌ها، مثلاً یک نفر قاطع‌تر بر سر ارقام و یک نفر متمرکز بر رابطه، می‌تواند مفید باشد، به شرط آنکه طرف مقابل آن را تناقض در موضع تیم برداشت نکند.

مذاکرهٔ تلفنی یا پیامی چه تأثیری بر انتخاب سبک دارد؟

در مذاکرهٔ پیامی و ایمیلی (مذاکره از راه دور)، ساختن رابطه سخت‌تر است. پژوهش موریس و همکاران (۲۰۰۲) نشان داد ایمیل تبادل اطلاعات شخصی را، که پایهٔ ایجاد اعتماد است، محدود می‌کند؛ اما وقتی طرفین پیش از مذاکرهٔ ایمیلی یک گفت‌وگوی تلفنی کوتاه و غیرکاری داشتند، احساس نزدیکی بیشتری کردند و به نتایج اقتصادی و رابطه‌ای بهتری رسیدند. بنابراین اگر قصد دارید با سبک همکاری مذاکره کنید، پیش از تبادل پیشنهادها از طریق پیام، یک تماس کوتاه بگیرید. در مقابل، پیام نوشتاری فرصت بیشتری برای فکر کردن پیش از پاسخ می‌دهد و می‌تواند جلوی واکنش‌های هیجانی را بگیرد.

سبک مذاکره ذاتی است یا با تمرین تغییر می‌کند؟

ترکیبی از هر دو. شخصیت بر سبک ترجیحی اثر دارد، اما رفتار در مذاکره قابل یادگیری است. کیلمن توضیح می‌دهد که آزمون TKI رفتار را می‌سنجد، نه ویژگی‌های پایدار شخصیت را، و رفتار تحت تأثیر موقعیت شکل می‌گیرد. با شناختن سبک غالب خود و تمرین سبک‌هایی که کمتر به کار می‌برید، می‌توانید در هر موقعیت انتخاب مناسب‌تری داشته باشید.

برای یادگیری عمیق‌تر سبک‌های مذاکره چه کتاب‌هایی مناسب است؟

•Getting to Yes نوشتهٔ راجر فیشر، ویلیام یوری و بروس پاتن: منبع اصلی مذاکرهٔ اصولی و مفهوم BATNA.
• Bargaining for Advantage نوشتهٔ ریچارد شل: پنج سبک مذاکره را همراه با ابزار خودارزیابی و راهنمای عملی توضیح می‌دهد.
• Getting Past No نوشتهٔ ویلیام یوری: تمرکز بر مذاکره با افراد سخت و طرف‌های رقابتی.
• Never Split the Difference نوشتهٔ کریس واس: رویکردی برگرفته از تجربهٔ مذاکره‌های گروگان‌گیری که به مصالحه و «نصف کردن اختلاف» نگاه انتقادی دارد.

منابع